czwartek, 18 stycznia 2018

Jak rozumiem metodologię nauk przyrodniczych?

    Czym jest nauka?
    Czym charakteryzuje się metoda naukowa?
    Specyfika nauk przyrodniczych.

Nauka jest stosunkowo nowym podejściem do poznawania świata przez człowieka. Datuje się ją różnie, ale z reguły na przełom wieku XVII i XVIII. Jakie było to poznawanie świata wcześniej? Jaki to był świat? W starożytnej Fizyce Arystotelesa mythos był wymieszany z logosem, tj. fizyka była jednocześnie metafizyką lub wręcz mistyką. Według Neila Postmana to Francis Bacon, a nie Newton czy Kepler, stworzył ideologiczne podstawy świata, w którym nauka jest autonomiczna i pełni jedną z głównych ról w rozwoju i trwaniu cywilizacji: „Bacon pierwszy dostrzegł, jasno i wyraźnie, związek między nauką a poprawą warunków życia. […] Nieustannie krytykował on swoich poprzedników za nierozumienie, iż prawdziwym, prawomocnym i jedynym celem nauki jest «wyposażenie życia ludzkiego w nowe wynalazki i środki». Naukę, łącznie z matematyką, którą uważał za służebnicę wynalazku, sprowadził z nieba na ziemię. Ze swym utylitarnym poglądem na wiedzę Bacon był głównym architektem nowego gmachu myśli, z którego wygnano rezygnację, a Bogu wyznaczono specjalną komnatę.”[1]
Jeśli można powiedzieć, że nauka ma główny cel, to wydaje się, że jest nim prawda. Jednak intuicyjne, codzienne pojęcie prawdy stało się niewspółmierne z prawdami, do których dąży nauka. Potoczne prawdy stały się właściwie niemożliwe wraz z przyrostem naszej wiedzy o świecie: dzięki użyciu nowych narzędzi, złożonych pojęć, wyższej matematyki, abstrakcyjnej fizyki, nagromadzeniu wiedzy o kulturze i człowieku, wniknięciu w głąb mikroświata i w dal wszechświata. Wszystko to spełnia postulat Bacona o tym, że nauka poprawia warunki życia człowieka. Dzięki autonomiczności sądów nauki również ludzie mogą być bardziej wolni. Wydaje się jednak, że indywidualna wolność ludzi nie nadąża za wolnością myśli. Dzięki nauce w świecie potocznych sądów co prawda żyje się lepiej, ale nie zmienia to faktów, że na co dzień wciąż jest on potoczny. Wytwory nauki, technologia, instytucje społeczne – wszystko to otacza nas niczym magiczny świat, w którym kulturowo tkwiliśmy dużo wcześniej, zanim uformowała się nauka.
Kategoria prawdy w świecie przed nauką nie była czymś oddzielonym od potocznego doświadczenia. Jednocześnie zawierała w sobie element magiczny – w  momentach, w których to potoczne doświadczenie nie potrafiło przekonująco wyjaśnić zasady rzeczywistości pojawiały się metafizyczn­e hipotezy ad hoc. W czasach Arystotelesa wszechświat był podzielony na krąg podksiężycowy i nadksiężycowy. Świat nadksiężycowy składał się z niezniszczalnego eteru, a świat podksięży­cowy z substancji, które tworzyły cztery główne „pierwiastki”: powietrze, zie­mia, ogień i woda. Wszelka zasada organizacji tego świata wynikała z położenia owych „pierwiast­ków” w kręgu podksiężycowym. Nie rozwodząc się dłużej nad fizyką Arystotelesa trzeba zazna­czyć, że czło­wiek w tym świecie był substancją specyficzną – połączeniem ciała (formy) i jego orga­nizacji (duszy). W świecie Arystotelesa panowała nie tylko substancjalna jedność ciała i duszy, ale także jedność poznania świata i wyobrażenia o nim. Wszystko mieszało się ze sobą.[2]
Do pewnego momentu ludzkości to wystarczało. Jaki był punkt krytyczny? Co takiego stało się, że w pewnym momencie ludzie zaczęli potrzebować prawdy innej niż tej, którą zapewniało im po­toczne doświadczenie czy religia? Różne są hipotezy na ten temat. Można pomyśleć, że prawda wyzwoliła się z obszaru mistyki i metafizyki kiedy władzę świecką zaczął uwierać monopol duchownych na wydawanie sądów o ziemskim świecie. Nauka zaczęła być potrzebna rządzącym wraz z rozpoczęciem procesu rozdzielenia władzy duchownej od świeckiej. Kiedyś faraon był bogiem. Cesarze rzymscy składali ofiary bogom i mieli podobny do nich status. Natomiast już królowie w czasach chrześcijaństwa rządzili „z woli Boga”, ale nie byli mu równi. Ostateczny rozłam nastąpił wraz z reformacją, kiedy władza w krajach protestanckich uniezależniła się od władzy papieskiej. Większa rola świeckiej władzy to jedna z hipotez – przyczyny z pewnością są dużo bardziej złożone. Natomiast proces „rozwodu” między wiedzą autorytarną, tj. zawartą w metafizyce, teologii lub też magii, najbardziej widoczny był na polu tego, co dziś nazywamy naukami przyrodniczymi.
Dzisiejsza astronomia była niegdyś astrologią. Johannes Kepler swoją karierę rozpoczynał od publikowania kalendarzy astronomicznych na dworze księcia Wallensteina. Po co możnowładcom potrzebni byli astrologowie na dworze? Najwidoczniej po to, aby ustrzec się przed manipulacjami astrologów wędrownych i innych szarlatanów.  Sam Kepler ujął to tak: „Astrologia może wyrządzić niebywałe szkody monarsze, jeśli sprytny astrolog wykorzysta jego ludzką łatwowierność”. Aby utrzymać swoją pozycję Kepler musiał trzymać potencjalnych konkurentów w dystansie, tj. przeprowadzić pewien metodyczny proces dowodzenia swoich obserwacji, który nie zostawiałby pola na manipulację. Kepler głosił, że „teologię należy oddzielić od nauki, a z kosmologii wygnać anio­ły, duchy i opinie świętych”[3].
Ten pionier współczesnej astronomii był wyrazicielem zupełnie nowego sposobu na poznanie świata. Sposób ten burzył wcześniejszą jedność między mitem a rozumem uwalniając ten drugi – dając mu możliwość niezależności i działania instrumentalnego, tj. uniezależnionego od wyobrażeń i przekonań na temat świata.
Ale czy współczesna nauka jest faktycznie wolna od wyobrażeń i subiektywnych przekonań? Czy można powiedzieć, że nauka dąży do obiektywnej prawdy? Czym jest nauka? Te pytania są zdecydowanie starsze niż sama nauka. Już w czasach Arystotelesa zastanawiano się nad tym, czym charaktery­zuje się nasze poznanie świata – jakie są jego motywy i ścieżki. Zajmowała się tym epistemolo­gia – dział filozofii dotyczący relacji między poznaniem a rzeczywistością. Termin ten można sto­sować zamiennie ze sformułowaniem „filozofia nauki”, chociaż dzisiaj epistemologia często jest uproszczona do kogniwistyki.
Najbardziej podstawą rzeczą, którą można z pewnością powiedzieć na temat różnicy między nauką a nie-nauką jest to, że ta pierwsza zawsze zawiera w sobie element autorefleksji. Nauka oprócz przedmiotu swojego zainteresowania bada również siebie samą. Nauka zawsze ma jakąś metodę. Tym właśnie zajmuje się filozofia nauki. Filozofia nauki opisuje to jak zbudowane są metody na­ukowe i stara się identyfikować pewne ukryte założenia w nich zawarte.
Nauka bowiem nie jest jakimś darem z niebios – jest to forma poznania, która podobnie jest wiedza potoczna obarczona jest różnymi indywidualistycznymi przywarami, dzięki którym czło­wiek chce uzyskać wyobrażenie o świecie i jednocześnie zachować jego spójność. Ta sprzeczność prowadzi do błędów, ale dzięki refleksji można je przewidywać, a nawet wykorzystywać w drodze naukowego poznania.
Naukowe poznanie wbrew oczekiwaniom nie tworzy jednolitego obrazu świata. Oczywiście mamy w nauce tendencje finalistyczne, tj. próby stworzenia „teorii wszystkiego”, ale niestety za­wsze okazuje się, że „wyszedłszy od zamętu, dochodzimy do zamętu na wyższym poziomie”[4]. Kon­cepcje finalistyczne wprowadzają nas raczej z powrotem do świata metafizyki niż do świata nauk ścisłych. Ale być może dysponując odpowiednią metodą nie powinniśmy unikać takiej swo­istej neo-substancjalności?
Zacznijmy jednak od początku. Indukcjonizm był pierwszą podstawową metodą naukową i wciąż np. na poziomie obserwacji i zbierania danych nią jest. Na poziomie obserwacyjnym i badawczym nie wydaje się, by było w nim coś niewłaściwego i nieracjonalnego. Indukcjonizm zasadza się na obserwacjach. Na podstawie pewnej liczby obserwacji można stwierdzić pewne fakty. Na podstawie faktów buduje się prawa i teorie. Dysponując prawami i teoriami można na zasadzie dedukcji tworzyć przewidywania i wyjaśnienia.
Indukcjonizm ma jednak kilka bardzo istotnych wad. Na poziomie logicznym nie da się udo­wodnić indukcjonizmu za pomocą indukcjonistycznej metody, tj. nie ma takiej liczby zastosowań metody indukcji, która sprawiłaby, że indukcja zawsze się sprawdza. Wystarczy jedno fałszywe twierdzenie, aby obalić całą metodę. Przykładem może być zdanie, że metale rozszerzają się pod wpływem wysokiej temperatury. Można przeprowadzić bardzo wiele obserwacji, które uprawniają do takiego wniosku. Natomiast jeśli trafimy na metal, który zachowuje się inaczej, to trzeba wpro­wadzić modyfikację do metody – zawrzeć warunek, który mówi np. o specyficznym zachowaniu się niektórych metali po podgrzaniu.
Indukcjonizm był bardzo długo wychwalany jako metoda, która pozwalała się uwolnić od pierwotnych założeń i przekonań. Okazuje się jednak, że już na etapie obserwacji przyj­mujemy nieświadomie jakieś założenia teoretyczne. To kolejny zarzut wobec tej metody – ciężko jest uwzględnić wszystkie istotne warunki obserwacji niezbędne do wysnucia obiektywnych wniosków. Ponadto przekonanie o niezależności obserwacji od teorii jest naiwne, bo wszelkie zdania obserwacyjne mają swoje umocowanie w ja­kiejś teorii – nawet jeśli nie odwołujemy się do niej w jawny sposób.
Nauka potrzebowała koncepcji, która byłaby bardziej spójna logicznie i pozwoliła lepiej identyfikować takie niejawne założenia teoretyczne. Taką koncepcją jest falsyfikacjonizm Karla Poppera. Idea falsyfikacji nie tylko ma mniejsze problemy ze swoim logicznym uzasadnieniem, ale jest też bardziej płodna dla nauki. Przedmiotem badań falsyfikacjonisty może być wszystko, o ile tylko można powiedzieć o czymś w formie zdania, które poddaje się falsyfikacji. Oznacza to, że zdanie ta­kie – nawet najbardziej absurdalne – zawiera w sobie jakieś warunki obserwacji, które można pod­dać próbie prawdy. Zdanie „Deszcz nigdy nie pada w środy” może wydawać się nieuzasadnione, ale daje punkt wyjścia do przeprowadzenia prostego doświadczenia w odróżnieniu od zdania „Pada albo nie pada[5]. Podobnie byłoby ze zdaniem „Wszystkie planety poruszają się po elipsach wokół Słońca”, które jest falsyfikowalne w odróżnieniu np. od zdania „Planety poruszają się”. W dużym uproszczeniu więc można powiedzieć, że falsyfikacjonizm „odsłania się”, tj. pokazuje wstępne za­łożenia badanego problemu. Falsyfikacjonizm polega na stawianiu najbardziej nawet śmiałych tez i ich weryfikacji. Nawet jeśli hipoteza nie przejdzie takiej próby, to takie spekulacje posuwają naukę do przodu, gdyż nowa hipoteza powstała po sfalsyfikowaniu poprzedniej powinna być falsyfikowal­na w stopniu większym niż poprzednia. Oznacza to, że nowa hipoteza zawiera więcej informacji i w ten sposób – zależnie o wyniku falsyfikacji – rozwija naszą wiedzę o świecie.
Wadą koncepcji Poppera wydaje się jednak być jej... doskonałość. Gdyby stosować falsyfikację konsekwentnie, to mimo pozornej płodności tej metody, nauka nie mogłaby dojść do swoich wiekopomnych odkryć. Okazuje się, że społeczność naukowa kieruje się nie tylko logiką, ale też – na szczęście – zachowuje coś, co można określić jako bezwładność poznawczą.
Imre Lakatos mówił o negatywnej heurystyce programu badawczego. W koncepcji tej zawiera się społeczne podejście do problemu filozofii nauki. Uczeni w rozwiązywaniu problemów nauko­wych przyjmują  pewien pas ochronny na który składają się hipotezy pomocnicze. Hipotezy te są niefalsyfikowalne i stanowią twardy rdzeń programu badawczego. Twardy rdzeń aktualizuje się wraz trwaniem programu. Z cza­sem, w zależności od tego czy hipotezy spoza pasa ochronnego wzbogacają rdzeń czy też brną w ślepą uliczkę, program może być uznany za postępowy lub zdegenerowany. Ogólnie rzecz biorąc program postępo­wy umożliwia przewidywanie nowych zjawisk, a program zdegenerowany ponosi w tym porażkę.[6]
O krok dalej poszedł Thomas S. Kuhn, który w swojej „Strukturze rewolucji naukowych” wprowadził pojęcie paradygmatu. Kuhn zwraca uwagę, że uczeni przyjmują bezkrytycznie pewne zało­żenia teoretyczne w swoich badaniach i że założenia ta tworzą pewną strukturę: „Gdyby wszyscy uczeni byli przez cały czas krytyczni wobec wszystkich elementów struktury w ramach której pracują, nie byliby w stanie wykonać żadnej rzetelnej pracy. […] Paradygmat ucieleśnia szczególną strukturę pojęciową, poprzez którą oglądany jest świat, oraz pewien szczególny zespół technik eksperymentalnych i teoretycznych, służących uzgadnianiu paradygmatu z naturą.[7]
W nauce po prostu przyjmuje się pewne wstępne założenia do czasu, aż nie nastąpi jakaś naukowa rewolucja, która zmusi uczonych do zmiany paradygmatu. Wszystkie paradygmaty wykazują pewną niezgodność z naturą. Rewolucje następują wtedy, kiedy ta niezgodność staje się poważna. W nauce w pewnym momencie następuje kryzys, na który społeczność naukowa reaguje radykalną zmianą paradygmatu.
Kuhn głosi, że „w nauce nie ma wyższego standardu niż zgoda zainteresowanej społeczności”. Alan Chalmers podaje to twierdzenie jako analogię do słów Pitagorasa o tym, że „człowiek jest miarą wszechrzeczy”. Czy nie oznacza to jednak powrotu do poznawczego autorytaryzmu, tyle tylko, że reprezentowane­go nie przez kapłana, maga czy zdrowy rozsądek, ale przez kolektyw naukowców? Stanowisko Kuhna głównie przez to jest krytykowane, że prowadzi do naukowego relatywizmu odsuwając ra­cjonalne podstawy poznania. Lakatos wyrażał się o rewolucjach naukowych Kuhna nie jak o racjo­nalnym procesie, ale jak o zmianie wyznania religijnego.[8]
Zarówno koncepcji Lakatosa jak i Kuhna można zarzucić to, że nie wyznaczają metody na do­brą metodę naukową. Bardziej niż filozofią nauki obie koncepcje są raczej historią nauki. Koncep­cje te w sposób mniej lub bardziej przekonujący wyjaśniają drogi do prawdy, ale tej drogi nie wy­znaczają. Jest tak dlatego, że filozofia nauki – podobnie jak większość dzisiejszej filozofii – stała się filozofią a posteriori zamiast filozofią a priori. Współcześnie znaczenie realnej (filozoficznej) epistemologii jest sprowadzone do roli komentarza w odniesieniu do dokonań nauk przyrodniczych.[9] Epistemologia spętana przez relatywizm (którego sprawcą przecież nie jest Thomas S. Kuhn) straciła swoją moc. Filozofia w dużej mierze ogołocona ze swych wcześniejszych problemów metafizycznych została pozbawiona autorytetu.
Z drugiej strony przynajmniej za częściowo prawdziwe można uznać twierdzenie, że nauce przypisujemy zbyt dużą rolę we współczesnym świecie. Paul Feyerabend opowiadał się przeciwko metodzie z tego powodu, że sztywne trzymanie się jakichś uniwersalistycznych reguł jest nie tylko nierealne, ale i szkodliwe. Częściowo pokrywa się to z koncepcjami Lakatosa i Kuhna. Natomiast Feyerabend idzie o krok dalej i mówi, że skoro trzymanie się jednej metody jest nierealne, to w ta­kim razie w nauce panuje jedna zasada: „wszystko wolno”[10].
Tak skrajne relatywistyczne podejście do nauki opiera się na zbyt daleko idących uogólnieniach.   Poza tym w rozważaniach Feyerabenda wydaje się być zawarta implicite wiara w to, że nauka po­sługuje się uniwersalistycznymi metodami. Z tego, o czym była mowa wcześniej wynika, że wcale tak nie jest. Może więc taka relatywizacja naukowego poznania jest wynikiem tęsknoty za światem, który stanowił substancjalną jedność?
Być może też celem nauki wcale nie jest dążenie do prawdy. Nauka rozmyła zdroworozsądkowe pojęcie prawdy. Co więcej sami naukowcy są rozproszeni w swoich wyspecjalizowanych poszuki­waniach. Prawda w nauce nie jest tym, czym w życiu codziennym. Je­śli w ogóle można o niej mó­wić (nawet na gruncie rozważań filozofii a priori), to nie jest ona dostęp­na indywidualnemu do­świadczeniu. Jeśli nie jest dostępna, to czy warto się w ogóle nią zajmować?
A może jednak warto wrócić do starej, dobrej filozofii? Okaże się, że wciąż ma nam ona wiele do po­wiedzenia o świecie urządzonym przez odkrycia naukowe. Jeśli w nauce nie chodzi o prawdę, to ważniejszy staje się sam proces i wartości takie jak: ścisłość i zakres teorii, prostota czy płodność. Te wartości bardziej niż do epistemologii zaliczają się do rozważań estetyki. Tak jak kiedyś sztuka była zespolo­na z religią i pozwalała przenieść swoje ziemskie życie w transcendentny, abstrakcyjny wymiar, tak teraz nauka stanowi protezę religii. Stąd też może bierze się większe nastawienie na sam fakt prze­biegu naukowych procesów niż osiąganie prawdy? Przypomina to trochę doświadczenie mistyczne, w którym wyznawca bóstwa zbliża się do absolutu poprzez rozmycie swojej indywidualności. Pro­blem w tym, że deifikujemy naukę, a to w dużej mierze jej postępy rozwijają i utrzymują różne technologie, które zapewniają nam indywidualizm, który przeciętnego człowieka od tego pierwotnego pojęcia Absolutu oddala.
Poprzez krytykę pozornego relatywizmu metod naukowych przejawia się tęsknota za ideą, która tłumaczyłaby świat w podobny sposób jak czyniła to religia przed okresem „panowania” nauki. Jednocześnie taki sposób wyrażania tej tęsknoty zakłada, że nauka faktycznie panuje. Czy jest tak na pewno? W rozważaniach nad tym „czym jest nauka” przyjmujemy paradygmat nadrzędności nauki nad naszym życiem. Istotnie jest tak, że np. decyzje polityczne współcześnie bardziej oparte są na naukowych analizach niż na zupełnie arbitralnych decyzjach. Jednak wciąż element kulturowy, swoiście magiczny, a więc broniący się przed racjonalistycznym podejściem, dominuje w naszym życiu. Bardzo niewielu ludzi w codziennym życiu myśli w sposób racjonalny. Nawet w społeczności naukowej przekonania i kontekst kulturowy mają duży wpływ na przebieg badań i  nieuświadomione założenia teoretyczne.
Ostatecznie nauka zawiera jednak więcej w swej metodzie racjonalności, a opiera ona się na refleksyjności. Kłopot w tym, że wraz z rozwojem nauki, jej upowszechnieniem za sprawą eduka­cji, stała się ona wszechobecna, jednocześnie tracąc coś ze swojego autorytetu i swojej krytycznej siły. Na każdym kroku stykamy się z nauką jednak nie jesteśmy w stanie powiedzieć czym jest naukowy światopogląd. Nastąpiła swego rodzaju familiaryzacja nauki w życiu codziennym.
Dlatego też może paradygmat postępu naukowego nie jest najważniejszy w rozważaniach nad istotą nauki. Współcześnie dużo ważniejsze wydaje się być określenie granic między tym, co naukowe, a co nienaukowe. Na pewno nie ułatwia tego fakt, że np. humanistyka czy nauki społeczne mają współcześnie inny status niż w czasach, gdy np. teologia tłumaczyła w równym stopniu świat duchowy jak co świat fizyczny.
Humanistyka i nauki społeczne starają się już od dawna „doszlusować” do metodologii nauk ścisłych poszukując analogicznych praw i metod. Te metody są krytykowane przez filozofów nauki, którzy swoje badania opierają głównie na analizie historii fizyki czy nauk przyrodniczych. Często też można usłyszeć głosy, że właściwe nie można tych dziedzin zaliczać do świata nauki. Imre La­katos twierdził zgodnie ze swoją koncepcją programów badawczych, że metodę naukową powinna ce­chować (1) spójność i (2) potencjał przewidywania zjawisk. Np. marksizm i freudyzm spełniają pierwszy warunek, ale nie spełniają drugiego, natomiast socjologia spełnia warunek drugi, lecz nie spełnia pierwszego[11].
Na pewno takie odmawianie „miękkim” naukom prawa do naukowości jest krzywdzące. Neil Postman nie odmawiając tego prawa tłumacząc metody nauk humanistycznych i społecznych w in­ny sposób, tj. jako formę opowieści: „Nauka w klasycznym sensie też jest, oczywiście, pewną formą opowieści, ale jej założenia i procedury są tak odmienne od tych, jakich się używa w naukach społecznych, że nadawanie im tej samej nazwy prowadzi do skrajnych nieporozumień. W rzeczywistości opowieści badawczy w dzie­dzinie nauk społecznych są pod względem struktury i celu znacznie bliższe temu, co nosi nazwę li­teratury pięknej […] Zarówno reprezentanci nauk społecznych, jak i powieściopisarze oferują uni­katowe interpretacje zbiorów zdarzeń, w których uczestniczą ludzie, a na poparcie tych interpretacji używają różnych form przykładów. Interpretacji tych nie można dowieść, ani obalić. […] Słowa «prawdziwy» i «fałszywy» nie mają tu zastosowania w tym znaczeniu, w jakim się ich używa w matematyce bądź w naukach przyrodniczych. W interpretacjach tych nie ma bowiem nic uniwersal­nie i nieodwołalnie prawdziwego ani fałszywego. Nie istnieją krytyczne testy, które mogłyby je zweryfikować albo sfalsyfikować. Nie wywnioskowano ich z żadnych praw przyrody.”[12]
A jednak myśliciele, humaniści, psycholodzy reprezentują paradygmat będący pochodną metod nauk ścisłych. Wydaje się, że jest w tym podejściu jakiś kompleks niższości wobec dosadności z jaką np. fizy­ka czy biologia udzielają odpowiedzi. Nawet jeśli odpowiedzi te są wyższą formą organizacji naszej niewiedzy, to taka forma pociąga nie-ścisłych naukowców. Czasami odwołania humanistów do do­konań nauk ścisłych okazują się mocno nietrafione, a wręcz komiczne. Takie przypadki zebrali w swojej książce Alan Sokal i Jean Bricmont pt. „Modne bzdury”.
To co zrobili Sokal i Bricmont można traktować jako „czepialstwo”, ale przeprowadzona pod kątem poszukiwania błędów merytorycznych „wiwisekcja” myśli post-modernistycznych myślicieli oprócz pewnego ćwiczenia umysłu przynosi także ważną refleksję dotyczącą filozofii nauki. Otóż to nie humanistyka ma problem przez to, że nie dostarcza odpowiedzi na ważne pytania, ale proble­mem jest – paradoksalnie – łatwość z jaką odpowiedzi na różne pytania dostarczają nauki wspiera­jące technologię. Nie są to jednak odpowiedzi ważne w kontekście kondycji człowieka w otoczeniu tej technologii. W opozycji do tak ujętego prymatu nauk technologicznych stają myśliciele post-moderny. Niestety czynią to często próbując wykorzystać pojęcia z zakresu nauk ścisłych, co przy­nosi efekt obracający się przeciw nim.
Nauka dostarcza paliwa technologii, czyli tej niewidzialnej współczesnej formie magii, która niesie i organizuje nasze życie. Technologia – używając aparatu pojęciowego Kuhna – jest super-paradygmatem. Technologia tworzy sztuczne środowiska w sposób, który uznajemy za zupełnie naturalny. Jeśli humanistyka miałaby się jakoś wiązać z naukami ścisłymi, to powinna swoją moc wykorzystać do demaskowania skutków wpływu niewidzialnej technologii na nasze życie. Humanistyka nie może już tkwić tylko w obszarze kultury lub w pozycji dystansu do współczesności.
Nie jest celem autorów „Modnych bzdur” obalenie racjonalności czy nawet sensu użyteczności humanistyki. Przeciwnie: kryje się tu postulat powrotu humanistyki do swojej pierwotnej warstwy. Nie można uciekać od filozofowania poprzez technologiczne skróty myślowe. Myśliciele post-modernistyczni znaleźli się na celowniku Sokala i Bricmonta poprzez ułatwienie sobie ścieżki krytyki poprzez wykorzystanie metodologii nauk ścisłych do celów humanistycznych. Znaleźli oni po­łączenie z naukami przyrodniczymi nie za pomocą fundamentalnych pytań filozoficznych, ale tworząc quasi-filozoficzne problemy oparte na dokonaniach badań empirycznych. Ponadto – jak trafnie zauważają Sokal i Bricmont – często intelektualiści nie mają świadomości co oznaczają pojęcia nauk ścisłych, którymi się posługują.
Rozważania na temat istoty nauki obecnie w dużym stopniu powinny dotyczyć wyznaczenia granic między nauką a nie-nauką. Uprzednio to, co określano jako rozważania epistemologiczne na temat nauki były właściwie jedynie kogniwistyką, a więc nauką o zdobywaniu wiedzy. Nauka, a raczej pewnie jej powab przeniknął do codziennego życia i do myślenia zdroworozsądkowego.
O ile ma to swoje konsekwencje kulturowe na mniejszą i większą skale, o tyle jest to poważniejszy problem w obrębie samej społeczności naukowej. Jeśli przyjąć za Kuhnem i Lakatosem, że to zgoda społeczności naukowej decyduje o tym, co jest prawdziwie, to w przypadku problemów mocno nieintuicyjnych staje przed dużo poważniejszym problemami, często też natury etycznej.
Rozpowszechniające się np. ruchy antyszczepionkowe czy antysystemowe mogą okazać się katastrofalne w skutkach. Problem w tym, że nauka zasila rozwój technologiczny, który z kolei umożliwia już od dawna indywidualistyczny model życia, tj. taki, który w dużej mierze wyzwolił się spod panowania zewnętrznych sił i idei. A jednak wciąż różne idee nad nami panują, a różnica polega na tym, że ludzie sami je na siebie narzucają, bądź oddają w ręce reprezentantów, którzy rzekomo są wolni od „nieludzkich” założeń teoretycznych. Tym samym reprezentanci ci w sposób arbitralny definiują pojęcie człowieczeństwa. To my na to im pozwalamy.
Wolność, która możliwa stała się m. in. dzięki nauce jest zarówno darem, jak i brzemieniem, które dla większości ludzi wydaje się trudne do uniesienia. Ta nowa technologiczna wolność wymaga racjonalności. Racjonalność potrzebna jest zarówno w społeczeństwie, jak i w samym globalnym kolektywie naukowym. Nie jest to jednak coś uniwersalistycznego i skończonego. Racjonalność naukowa opiera się na ciągłej weryfikacji i refleksji, nawet jeśli jest ona opóźniana przez indywidualistyczne dążenia.
Im więcej indywidualizmu zapewnia cywilizacja techniczna, tym bardziej obdarzone wolnością „kolektywy jednostek” kwestionują tę cywilizację. Dzieje się to niejako na wzór kolektywów naukowców. Dziś każdy ma jakieś poglądy, a nawet światopogląd. Kiedyś wystarczała wiara. Właściwie dzisiejsze poglądy też są rodzajem wiary, ale ogołoconej z symbolicznego wymiaru. Nauka natomiast nie jest i nie powinna być czymś, w co się wierzy. Tymczasem humanistyka i nauki społeczne dostarczają nam wiedzy o tym, że ludzie potrzebują kultury w pierwotnym sensie, tj. takich form życia społecznego, które są oparte właśnie na wyobrażeniach, wierzeniach, mitach i rytuałach, a nie na faktach.
Mrzonką jest powrót do świata opartego na mitycznych przekonaniach. Dlatego tworzymy nowe mity. Są to mity na temat tego, co nas niesie, ogarnia i tworzy - mity na temat technologii (nie rozumianej tylko jako wytwarzanie). Nie jest problemem sytuacja, w której ktoś twierdzi, że Ziemia jest płaska. Nie ma też w tym logicznego fałszu w odniesieniu do potocznego doświadczenia.
W codziennym życiu raczej nie jest nam do niczego potrzebna świadomość kulistości ziemi czy wiedza o kosmologicznych konsekwencjach ogólnej teorii względności. Natomiast jeśli nasza ignorancja zaczyna przybierać aktywny wymiar, który godzi w osiągniętą dzięki nauce i technologii indywidualność, a ponadto jeśli dzieje się to w ramach instytucji odpowiadającej za nasze życie, to należy reagować.
Sama nauka nie jest tu bez winy. Nauka chcąc się przypodobać, ale też ze społecznej konieczności (przez wymóg edukacji), podaje sama siebie w uproszczonej formie poprzez tzw. popularyzację. Nie możemy i nie powinniśmy zatrzymywać tej tendencji – to na wskroś pozytywne i niezbędne. Jednak wraz z usprawnieniem technologicznym społecznych instytucji takich jak szkolnictwo, medycyna, praca, rodzina, ubezpieczenia społeczne czy gospodarka doprowadziliśmy do sytuacji, w której nauce po prostu trzeba wierzyć. Z drugiej strony powstała próżnia po poważnym osłabieniu instytucji religii.
Wiara nie może być poddana falsyfikacji, ani też nie może przejść żadnej innej próby wyznaczonej przez metodologię naukową. Bezrefleksyjne społeczne uznanie dla instytucji społecznych posługujących się dokonaniami nauki może prowadzić nas w ślepy i niebezpieczny zaułek. [Michał Bi1] 
To nie brak naukowego podejścia jest współcześnie największym problemem lecz przeciwnie – powoływanie się na naukę, czyli swoista ideologia nauki. Najbardziej problematyczne jest to, że traktując instrumentalnie naukę wykorzystuje się jej autorytet bazując głównie na jej metodach. Pomijając to, iż nie do końca rozumiemy te metody, to oprócz tego naukowe poznanie nie charakteryzuje się tylko w metodzie. Naukę cechuje przede wszystkim autorefleksyjność, która wyraża się w poszukiwaniu odpowiedzi na pytania o (1) cele, (2) metody przez nią stosowane oraz (3) stopień realizacji celów[13]. Jeśli wybieramy jakąś powierzchowną cechę nauki i używamy jej do podpierania swojej osobistej wiedzy o świecie, to można to porównać do mieszania kijem w zupie potoczności, ale nic z tej zupy nie wyciągamy. Ewentualnie możemy się tylko pobrudzić.

Michał Biedziuk

BIBLIOGRAFIA

    Postman Neil, Technopol. Trium techniki nad kulturą, PIW 1995
    Chalmers Alan, Czym jest to, co zwiemy nauką?, Wrocław 1993
    Judycki Stanisław, O dzisiejszym stanie epistemologii,
http://www.kul.pl/files/108/O_dzisiejszym_stanie_epis.pdf
również w: Hetmański Marek (red.), Epistemologia współcześnie, Universitas, Kraków 2007
    Sokal Alan, Bricmont Jean, Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów,  Prószyński i S-ka, Warszawa 1998


Przypisy


[1]N. Postman, Technopol. Trium techniki nad kulturą, PIW 1995, s. 47
[2]A. Chalmers, Czym jest to, co zwiemy nauką?, Wrocław 1993, s. 98-99
[3]Cytaty za: N. Postman, op. cit., s. 42
[4]A. Chalmers, op. cit., s. 21
[5]Ibidem., s. 64-65
[6]A. Chalmers, s. 110-111
[7]Ibidem, s. 132
[8]Ibidem, s. 137
[9]Sytuację tę opisuje Stanisław Judycki w swoim arytkule pt. „O dzisiejszym stanie epistemologii”:
http://www.kul.pl/files/108/O_dzisiejszym_stanie_epis.pdf
[10]Patrz: A. Sokal, J. Bricmont. Modne bzdury. O nadużywaniu pojęć z zakresu nauk ścisłych przez postmodernistycznych intelektualistów,  Prószyński i S-ka, Warszawa 1998, s. 85-91
[11]A. Chalmers, op. cit., s. 115
[12]N. Postman, op. cit., s. 183-184
[13]A. Chalmers, op. cit., s. 208



wtorek, 16 stycznia 2018

Jak rozumem metodologię nauk przyrodniczych ?

Poniżej przedstawię definicje pojęcia nauka oraz metoda naukowa „(...)Nauka jest systemem należycie uzasadnionych pojęć, twierdzeń i hipotez zawierających możliwie obiektywną i adekwatną na danym etapie rozwoju poznania naukowego i praktyki społeczno-gospodarczej wiedzę. Jest to wiedza o przedmiotach (obiektach), zjawiskach, procesach, strukturach, zależnościach i prawidłowościach w określonej dziedzinie lub dyscyplinie naukowej. Jest wytworem odkrywczej działalności badawczej, stanowiącą najwyżej rozwiniętą postać świadomości społecznej. Mówiąc prościej nauka w aspekcie treściowym to zasób obiektywnej wiedzy o przyrodzie, społeczeństwie lub człowieku, o związkach miedzy nimi, genezie i rządzących nimi prawidłowościach. W aspekcie treściowym jest ona przedmiotem wyspecjalizowanej praktyki. W polskiej tradycji i znaczeniu potocznym nauka pojmowana jest również jako przekazywanie i przyswajanie wiedzy. Obejmuje ona, zatem system dydaktyczny i proces nauczania - uczenia się. Stanowi, więc aspekt edukacyjny (dydaktyczny) nauki. Wiedza, bowiem poddana jest ustalonym wymaganiom treściowym i metodycznym. Jest ona zorganizowana i realizowana jako przedmiot, kierunek studiów i w rezultacie jako dyscyplina naukowa w dydaktyczno-naukowych jednostkach organizacyjnych w postaci szkół, uczelni wyższych, instytutów naukowych, ośrodków badawczych i innych placówek edukacji narodowej. Takie ujęcie nauki pozwala rozpatrywać ją w aspekcie instytucjonalnym.(...)

Jako metodę naukową rozumie się: całokształt sposobów badawczego docierania do prawdy i pojęciowego przedstawiania jej, sposób uzyskiwania materiału naukowego do prowadzenia badań. W pierwszym znaczeniu metoda naukowa to ogół czynności i sposobów niezbędnych do rozwiązywania problemów naukowych, do tworzenia prac naukowych i do oceny wyników tych działań. W jej obrębie mieści się metoda badań naukowych, rozumiana jako sposób zdobywania materiałów do badań, stanowiących podstawę do opracowania teoretycznego, do rozwiązania problemu naukowego, a w końcu – do napisania pracy naukowej. Metody badań stosowane do rozwiązania określonego problemu nazywane są metodami roboczymi. Dzięki stosowaniu metody naukowej nauka rozwija się prawidłowo i poszerza zakres naszej wiedzy. Metoda naukowa powinna być przystosowana do przedmiotu badań. Niektóre jednak zasady pracy badawczej są uniwersalne – dla wielu przedmiotów badań i dla wielu nauk. Jednym z podstawowych procesów w metodzie naukowej jest replikacja, czyli powtórne przeprowadzanie badań naukowych w celu ich weryfikacji.

Odpowiedź na pytanie "jak ja rozumiem metodologię nauk przyrodniczych", dla osoby takiej jak ja, która nigdy się nad tym nie zastanawiała i rozpoczęła studia po wieloletniej przerwie w edukacji, jest bardzo trudna. Według mnie, bez wspierania się literaturą, jest to określenie sposobu, zbiór metod badania przyrody. Przyroda, kojarzy się tym, co było zawsze wokół nas i tym, nad czym na co dzień przeważnie się nie zastanawiamy, nie skupiamy. Dopiero, gdy pojawi się jakiś bodziec, impuls, większość z nas zaczyna uważnie obserwować otoczenie. Część z nas od dziecka związana jest z przyrodą, wychowuje się z wpojonymi zazwyczaj przez rodziców wartościami. Część z nas nawiązuje z nią kontakt przypadkowo. Część związuje z przyrodą swoje wykształcenie i pracę zawodową. Ja należę do tej grupy, która wychowała się w silnym związku z przyrodą, jednak bez świadomości czym jest i jak jest ważna. Potem właściwie zapomniałam o jej istnieniu, a potem los sprawił że zdałam sobie sprawę że zapomniałam. Musiałam się nad tym zastanowić żeby napisać pracę na temat "Jak (ja) rozumiem metodologię nauk przyrodniczych". Moja praca zawodowa nie ma z tym nic wspólnego. Trudno jest mi w tej sytuacji bez pomocy z zewnątrz snuć rozważania na ten temat.

Dzisiaj dostęp do informacji jest bardzo prosty, kiedyś musiałabym spędzić sporo czasu w bibliotekach. Wystarczy wpisać temat pracy w wyszukiwarkę i mamy gotowe materiały do eseju. Jednak temat metodologii nie jest zbyt łatwym tematem. Pełno jest prac na temat metodologii nauk np. zarządzania, pedagogiki. Pełno jest prac, w których użyto słownictwa, którego nie rozumiem. Jestem dwa razy starsza od większości studentów. Przez ostatnie lata zajmowałam się wychowaniem dziecka i pracą ogromnie angażującą czasowo i emocjonalnie i zupełnie nie rozwijającą. Teraz kiedy muszę pisać pracę, czuję w głowie pustkę. Teraz dopiero zdaję sobie sprawę jak mało wiem. Kolejny dzień spędzam na rozważaniach, jak odpowiedzieć na postawione pytanie.

Wychowałam się w małej wiosce pomiędzy Kętrzynem a Reszlem. Kiedy jeszcze rodzinny dom kojarzył mi się z beztroskim dzieciństwem lubiłam tam wracać jako osoba dorosła i spędzać tam czas. Lubiłam wędrować trasami wydeptanymi w dzieciństwie w lesie, którego już dziś nie ma. Lubiłam wędrować ścieżkami w zaroślach, które wtedy wydawały się wielkie i tajemnicze, pełnych ruin. Teraz od dawana są zaorane. Doceniam dopiero teraz, że mogłam tak dorastać. Że mogłam jeść warzywa prosto z ogródka, zajadać się czarnymi porzeczkami, spędzić pół dnia na wiśni w ogródku, patrzeć na kształty utworzone przez wyciekającą z pnia żywicę, obserwować godzinami żyjątka w stawie. Robić fikołki na miękkiej łące, zastanawiać się jak smakuje trawa skoro koń ją tak apetycznie wsuwa. Mogłam nurkować w kopcach siana, wygrzebywać nory w pszenicy zwiezionej późnym latem do stodoły, błądzić w polu kukurydzy, zbierać skorki do pudełka po zapałkach. Dzisiaj to tylko wspomnienia. Żałuję, że moja córka nie miała takich doświadczeń.

Wychowałam się dość blisko przyrody. Przypuszczam, że odkąd gatunek ludzki istnieje, interesował się wszystkim wokół, kiedy zdobył już jakąś wiedzę, choćby na początek niezbędną do przeżycia, musiał ją tylko usystematyzować, żeby przekazać potomstwu, ustalić jakieś metody ułatwiające zdobywanie, gromadzenie i przekazywanie tej wiedzy. Dalej już prosta droga do badań naukowych mających na celu poznawanie świata we wszystkich aspektach i dalej, co wydaje się niezbędne, ustalanie metod i procedur, zakresu tych badań mających na celu opisanie otaczającej rzeczywistości. Należy zwrócić uwagę na występujące zjawiska i przebieg różnego rodzaju procesów oraz warunki, w których występują, związek między nimi. Wydaje mi się że konieczne jest tutaj poznanie empiryczne. Wydaje mi się, że odkąd istnieje ludzkość, odtąd wywiera wpływ na przyrodę a przyroda na ludzkość. Nie da się chyba obu tych aspektów dzisiaj oddzielić. W metodologii badań należy najpierw wskazać ogólne założenie badań, zebrać i ocenić dotychczas zebrane informacje i stosowane metody, pod kątem tego, co wniosły do tej pory i co nowego możemy w trakcie badań wnieść my sami. Wydaje się, że niezbędne jest zawężenie zakresu tych badań. Wybranie właściwych metod dotychczas już sprawdzonych a być może wypróbowanie nowych. Właściwymi metodami będą tutaj obserwacja i eksperymenty. Wydaje się, że w przyrodzie występują stałe zjawiska i procesy, na które jednak człowiek może mieć wpływ. Na koniec należy ocenić wynik badań pod kątem podobieństwa do wyników badań poprzedników i naszych założeń. Warto byłoby zastanowić się co miało wpływ na ewentualne różnice. Do wyciągnięcia prawidłowych wniosków niezbędna jest jak największa znajomość zagadnienia, czyli przedmiotu badań, dotychczasowych wyników, zastosowanych metod i narzędzi zarówno przez poprzedników jak i przez nas.

Przeglądając materiały z zakresu metodologii badań, znalazłam informacje, z których wynika że nauki przyrodnicze należy oddzielać od nauk humanistycznych, ponieważ nauk humanistycznych nie można ująć w sposób matematyczny. Znalazłam też informacje o "matematyzowaniu" nauk humanistycznych np. socjologii, językoznawstwie. Nauki przyrodnicze od humanistycznych różnią się głównie przedmiotem badań, co wymusza zastosowanie rożnych metod, technik, narzędzi badań, które prawdopodobnie można jednak mieszać.

Ewa Macińska


źródła:

niedziela, 14 stycznia 2018

Kłopotliwe Otwarte Zabytki


Już na samym wstępie mojej lakonicznej pisemnej wypowiedzi, będącej wynikiem zjawisk natury auto-obstrukcyjnej w dniu prezentacji z przedmiotu Cyfrowe Narzędzia Edukacyjne, chciałabym bardzo przeprosić ewentualnego czytelnika za zbyt pseudofilozoficzny charakter mojej mikro-wypowiedzi.

Po dłuższych rozważaniach o zabarwieniu masochistycznym, znalazłam przyczynę mojego narzędziowego zespołu cierpienia cyfrowego i już zgaduję, gdzie jest pies pogrzebany. To ostatnie zdanie w żadnym wypadku nie odnosi się do przedmiotu zwanego etnozoologią czy antrozoologią (choć w tym dziwnym polskim powiedzeniu figuruje słowo „pies"), ale do odwiecznego konfliktu między tym co odkryte, a ukryte; tu rozwinę mą myśl porównując to co zadeklarowane i jasne, do tego co zamglone, tkwiące jeszcze w powijakach. To co pewne kontrastuje z niepewnością, wątpliwością, niejasnością.

Niepewność nie jest ani biała, ani czarna, ale obraca się w sferach delikatnych szarości i innych tonów, które nazwałabym przychylnymi pastelowymi z kręgu pochodnych. Te filuterne kuzyneczki i skrzydlate nimfy polne nie dadzą się zarejestrować w żadnym atlasie, ale wskazują i uwrażliwiają nas na to, na co może warto byłoby zwrócić uwagę. Przybywają do nas, gdy jesteśmy w dobrej formie, zdrowi i wypoczęci; szanują czas wykluwania się naszej myśli, której nie należałoby zbyt szybko definiować i rejestrować, w celu zapewnienia jej prawidłowego rozwoju.

Zanim zabytek zostanie wpisany do rejestru, tkwi w stanie niereprezentacyjnego nieuczesania, które w żadnym wypadku nie chce ulec wizualnej globalizacji: nie otworzę drzwi moim niezapowiedzianym gościom, gdy jestem jeszcze w szlafroku i przed poranną toaletą. Wspomniany wygląd zewnętrzny jest często identyfikowany z pacjentem. Niektórzy chorzy wolą nie mieć świadomości niszczącej ich choroby; ignorują, czy przeżyją jeszcze dwa lata, rok, miesiąc. Jedynej rzeczy, której oczekują, to przeżycia w szczęśliwości i spokoju swoich ostatnich godzin. Czasami jednak i to ostatnie życzenie okazuje się niemożliwym do spełnienia: nie wszyscy ludzie nadają się do pełnienia funkcji rejestratora zabytkowego, gdyż w niektórych wypadkach nadwrażliwość i zdolność wychwytywania delikatnych niuansów historycznych, może spowodować obudzenie swoistej traumy historyczno-socjologicznej. Jakże łatwym i bezemocjonalnym wydaje się omówienie konkretnego problemu z drugiej ziemskiej półkuli, a jak bolesnym zabiegiem jest poruszenie i wspomnienie o jakimkolwiek lokalnym zjawisku kulturowym: balsamem dla cyfrowej brutalizacji może okazać się sztuka. Muzyka łagodzi obyczaje, ale i pełna humoru instalacja. Tu odsyłam czytelnika do moich trzech opublikowanych w tym semestrze artykulików w blogu Dziedzictwa Kulturowego i Przyrodniczego.

Ewa Surażyńska

piątek, 29 grudnia 2017

Jak rozumiem metodologię nauk przyrodniczych

Dylewska Góra; data: 22 X 2017 rano 

Jak (ja) rozumiem metodologię nauk przyrodniczych? Czym jest nauka? Z pewnością nie jest moim wyobrażeniem, imaginacją lub legendą na temat jakiegoś konkretnego zjawiska jakim jest mgła, ogień, wiatr. Nauka charakteryzuje się dużą pokorą poznawczą i brakiem ufności do naszych zmysłów: czy mój słuch nie zwodzi mnie? Czy mogę liczyć na mój wzrok? Czy moje doznania słuchowo-wzrokowe dadzą się opisać w sposób racjonalny? Czy mój wzrok, słuch, węch i dotyk nie oszukują mnie? Czym charakteryzuje się metoda naukowa? 

Słowo metoda przyjaźni się ze sposobem, analizą i porównaniem: czyż dźwięk gitary z końca sali nie wydaje się bardziej oddalonym od dźwięku tamburynu usytuowanego dwa metry ode mnie? Wnikliwy badacz będzie chciał zrozumieć (a nie poczuć intuicyjnie) jaka jest specyfika dźwiękowa tych dwóch instrumentów. Z jakiego materiału są one skonstruowane? Czy intensywność dźwięku jest związana tylko z odległością? 

Jaka jest specyfika nauk przyrodniczych (eksperymentalnych) w porównaniu do nauk humanistycznych? Z pewnością nauki przyrodnicze charakteryzuje większa pokora poznawcza i brak zaufania w stosunku do tego czym jest czucie. Naukowiec nie będzie nawet ufał słowom użytym przez skryba opisującego doświadczenie laboratoryjne. Naukowiec odrzuci słowa wiotkie, nieszczelne i zbyt eleganckie, aby zastąpić swoje spostrzeżenia słowami pretendującymi do sfery definicji. Naukowiec lubi słowo paradygmat. Gardzi erudycją. Analizuje mgłę: a jeśli jego zainteresowania zmierzają ku legendom, to w celu ich brutalnej demistyfikacji. 

Dylewska Góra; data: 22 X 2017
przed południem
Naukowiec stara się zrozumieć emocje: jeśli tym uczuciem jest strach, to bada jego przyczynę. Naukowiec zauważa, że strach jest uczuciem nieprzyjemnym, ale jeśli ten bodziec pomaga ofierze tego uczucia pokonać niebezpieczeństwo i tym samym przeżyć lub uniknąć nieprzyjemności, to stwierdzi, że jest on potrzebny. Bezradny humanista popadnie raczej w hedonizm rozpaczy, delektując się w swoim masochizmie, niczym ostrymi przyprawami, zjawiskiem strachu, ogołoconym z przydatności, czy jego bezużyteczności. 

Naukowiec nie zaufa poecie, a poetę zmęczy wnikliwość i precyzja naukowca. Z pewnością ani jednych ani drugich nie należy traktować do końca na poważnie. 

W końcu: zastanawiam się, czy w XXI wieku należy na nowo stwarzać granice między poznaniem naukowym a intuicyjnym? Czyż dzisiejsi naukowcy nie przypominają humanistów? Czy nauki humanistyczne nie flirtują z metodologią nauk przyrodniczych? Czy te podziały nie są sztuczne lub przedawnione? Odpowiadam pytaniami na pytania i nie oczekuję jakiejkolwiek odpowiedzi.


Ewa Surażyńska

poniedziałek, 18 grudnia 2017

Zosia na spacerze

Zosia miała w swoim życiu kilka fascynacji. Wszystkie były związane z dziką przyrodą. Pierwszą z nich były ptaki. Gdy tylko zapisała się do szkolnej biblioteki, zaczęła wypożyczać atlasy ptaków, jeden po drugim.

Zosia miała 8 lat i chodziła do drugiej klasy. Był pierwszy dzień wiosny. Zosia cieszyła się z tego, że nie musi dziś długo siedzieć w szkole. Nie lubiła chodzić do szkoły. Drażnił ją tłum ludzi i hałas jaki produkują. Mimo swojej inteligencji, często na lekcjach nie mogła się skupić. Do tego koledzy często jej dokuczali.

Tego dnia miała do szkoły na godzinę 8:00. Zamiast lekcji był apel. Trwał on godzinę. Po apelu było topienie marzanny, jednak obecność na tym wydarzeniu nie była obowiązkowa. Zosia zdecydowała, że pójdzie do domu. Szła szybko i już po dziesięciu minutach była na miejscu. Na pytanie mamy jak było w szkole odpowiedziała, że dobrze i dodała że zaraz idzie do lasku. Weszła do pokoju i zdjęła z siebie odświętny strój. Na jego miejsce włożyła spodnie dresowe, koszulkę i bluzę z kapturem. Wyglądała jak chłopczyca, ale lubiła się tak ubierać - było jej wtedy wygodnie. Do kieszeni od bluzy włożyła kieszonkowy atlas ptaków. Następnie założyła adidasy i wyszła z domu. Szła niezbyt szybkim krokiem i uważnie się rozglądała. 

Pierwsze ptaki wypatrzyła przedzierając się przez zarośla. Jednak były to tylko wróble i sikorki bogatki, które widywała niemal codziennie. Przedarła się przez zarośla i szła przez pola, z nadzieją że wypatrzy coś ciekawszego. Gdy już zbliżała się do lasku, wypatrzyła 5 ptaków na drzewie. Od razu rozpoznała gatunek, po barwie upierzenia i nieproporcjonalnie długim ogonie. Były to raniuszki. Zosia się ucieszyła, bo nigdy wcześniej nie widziała ptaków tego gatunku. W lasku nie wypatrzyła nic ciekawego. W dokonywaniu obserwacji przeszkodził jej dźwięk piły motorowej. Wiedziała, że gdy się zanadto zbliży, dźwięk stanie się na tyle głośny i nieprzyjemny, że doprowadzi ją do płaczu. Wyszła więc z lasku i udała się do domu, tą samą drogą którą przyszła. Gdy już była prawie na miejscu, wypatrzyła pliszkę. Bardzo ją to ucieszyło. Wiedziała że pliszki odlatują na zimę, więc właśnie udało jej się wypatrzyć oznakę wiosny. Jej radość nie trwała jednak długo. Przerwał ją dźwięk wiertarki, wydobywający się z jej bloku. Zosia wybuchła płaczem, zatkała uszy i pobiegła przed siebie. Zatrzymała się około 100 metrów dalej, koło sklepu. Tak się złożyło że stał tam kolega Zosi - Bartek. Pił oranżadę. 

Bartek podkochiwał się w Zosi. Dlatego akceptował wszystkie jej dziwactwa i zawsze był dla niej miły. Bartek widział że Zosia płacze, więc spytał ją co się stało. Zosia wyznała mu, że w jej bloku grasuje okrutny pan z wiertarką. Przez niego jest zbyt głośno i Zosia boi się wrócić do domu. Bartek powiedział Zosi, że nie ma się czego bać. Zaszedł do sklepu, żeby oddać butelkę po oranżadzie, a następnie odprowadził Zosię do domu. Zosia nadal płakała i zatykała uszy, ale u boku kolegi czuła się na tyle raźnie, że mogła wrócić do domu. Wchodząc do mieszkania Zosia zauważyła, że nie słychać już dźwięku wiertarki. Uspokoiła się więc i przestała płakać. Mama Zosi zauważyła jej czerwone oczy i mokre policzki. Domyśliła się, że jej córka przed chwilą płakała. Spytała ją co się stało. Zosia odpowiedziała że było za głośno, ale Bartek jej pomógł.

„Dziękuję”- powiedziała mama Zosi zwracając się do Bartka. „Nie ma za co. Jak Zosia ma jakiś problem, to ja zawsze pomogę.” Odpowiedział Bartek.

Obecnie Zosia chodzi do szóstej klasy. Niedawno otrzymała diagnozę - ma Zespół Aspergera. Zosia zawsze czuła się inna. Teraz jednak wie co jest przyczyną tej inności, dlatego żyje jej się łatwiej. Obecnie Zosia jest zafascynowana grzybami. Uwielbia zbierać grzyby jadalne, a te które są trujące lub niesmaczne lubi fotografować. Problemy z przetwarzaniem bodźców słuchowych udało się opanować na tyle, żeby Zosia nie wpadała w panikę gdy słyszy głośne dźwięki. Zosia nadal jest wyśmiewana przez rówieśników. Z jednej strony jest jej z tym ciężko, lecz z drugiej strony wie że ma Bartka, który zawsze jest chętny żeby stanąć w jej obronie.

Adam Kubik

niedziela, 3 grudnia 2017

Dziedzictwo Kulturowe i Przyrodnicze - zajęcia terenowe


Studenci III roku I stopnia na kierunku DZIEDZICTWO KULTUROWE I PRZYRODNICZE w ramach wykładów "Antropologia lasu" z dr. hab. Mirosławem Hoffmanem uczestniczyli w zajęciach terenowych do Kielar koło Olsztyna. W wyprawie brali udział również dr Marta Śliwa i prof. Jacek Kowalewski. Zwiedziliśmy cmentarz rodziny Erdmanów, gdzie poznaliśmy ciekawą historię tejże rodziny.

Niezwykłym zjawiskiem o jakim opowiedział nam pan Mirosław to Grupa Olsztyńska, która wchodziła w skład kręgu kultur zachodniobałtyjskich. Stanowiska tej kultury występowały od V wieku n.e., a rozwijały się w VI-VII w. n.e. na terenach Pojezierza Mazurskiego oraz na terenach, gdzie wcześniej występowały stanowiska kultury bogaczewskiej oraz niewielka część terenów kultury wielbarskiej. Dowiedzieliśmy się o obrzędach ciałopalnych (jamowych i popielnicowych), o urnach okienkowych (popielnice z prostokątnymi lub okrągłymi otworami imitującymi okna) i o pochówkach koni. Najbardziej znane cmentarzyska to właśnie Kielary i Tumiany koło Barczewa.

Wyprawa zakończyła się wspólnym ogniskiem zorganizowanym przez gościnnego gospodarza leśniczówki w Kielarach.

Anna Wojszel